December 3, 2021

เพราะอะไร “คนวัยแก่” ก็เลยไม่ทราบสึกคันภายหลังถูก “ยุงกัด”?

ในช่วงฤดูร้อนของญี่ปุ่น หากไปนั่งตามใต้ต้นไม้ที่สวนสาธารณะก็ชอบมียุงมากัดได้ง่าย แต่ว่าสิ่งที่น่าอัศจรรย์คือ ผู้สูงวัยวัยเลยหกสิบกว่าปีจำนวนไม่ใช่น้อยนั่งอยู่ในสวนสาธารณะได้นานโดยไม่รู้สึกคันแม้ว่าจะมียุงมากัดซ้ำๆซากๆ คนประเทศญี่ปุ่นเขาสังเกตเห็นในเรื่องนี้แล้วหลังจากนั้นก็ได้ไขข้อสงสัยแล้วด้วย เรามารู้จะกลไกการเกิดอาการคันจากการเช็ดกยุงกัด รวมทั้งหาคำตอบว่าเพราะเหตุใดผู้สูงวัยส่วนใหญ่ไม่ค่อยรู้สึกคันหลังจากโดนยุงกีดกั้น ร้านพวงหรีด

กลไกการเกิดอาการคันเนื่องจากว่าการเช็ดกยุงกัด
เมื่อยุงดูดเลือดคน ยุงจะปล่อยน้ำลายซึ่งมีโปรตีนประเภทหนึ่งออกมาเพื่อป้องกันไม่ให้เลือดแข็งทำให้สามารถดูดเลือดจากคนขึ้นมาได้ง่าย อย่างไรก็ดี ร่างกายมนุษย์เราจะสนองตอบต่อโปรตีนในน้ำลายยุงผ่านระบบภูมิคุ้มกัน ซึ่งจะก่อให้บริเวณที่โดนกัดมีการบวมแดงรวมทั้งคันขึ้นมา แม้ว่าท้ายที่สุดอาการบวมจะหายไปแต่ว่าอาการคันยังคงอยู่จวบจนกระทั่งภูมิคุ้มกันจะก่อให้โปรตีนนั้นสลายไป

คนต่างวัยมีการสนองตอบต่อการเช็ดกยุงกัดได้ยังไง
มนุษย์เรามีการสนองตอบของภูมิคุ้มกันต่อโปรตีนในยุงที่ต่างกันในแต่ละช่วงชีวิต ในเด็กแรกเกิด เมื่อโดนยุงกัด เด็กจะไม่รู้สึกคันหรือมีลักษณะบวมแดงบริเวณรอยแผลที่โดนกัด เนื่องจากว่ายังไม่มีปฏิกิริยาสนองตอบทางภูมิคุ้มกันของร่างกาย อย่างไรก็ดี เมื่อถูกยุงกัดหลายคราวเข้า ระบบภูมิคุ้มกันของร่างกายจะเบาๆถูกทำขึ้น กระทั่งเมื่อไปสู่วัยอนุบาลรวมทั้งประถมศึกษา เซลล์ภูมิคุ้มกันของร่างกายดังเช่น T เซลล์ (T cells) รวมทั้งแมคโครฟาจ (Macrophage) จะจำโปรตีนในน้ำลายยุงรวมทั้งพวกมันจะมารวมกันที่ตำแหน่งที่โดนยุงกัด ก่อกำเนิดการบวมแดงขึ้น เด็กๆจะไม่รู้สึกคันขึ้นมาในทันทีทันใดหลังจากโดนยุงกัด แต่ว่าอาการคันจะเกิดขึ้นข้างหลังโดนกัดตรงเวลาข้างหลัง 1-2 วัน เรียกปฏิกิริยาของภูมิคุ้มกันประเภทนี้ว่าปฏิกิริยาการถ่วงเวลา (Delayed reaction) ซึ่งเป็นระบบภูมิคุ้มกันหลังจากยุงกัดที่เกิดในเด็กส่วนใหญ่ อาการบวมแดงรวมทั้งคันจะหายไปในระยะเวลายาวนานหลายวันจนกระทั่งอาทิตย์ อย่างไรก็ดี มีข้อควรปฏิบัติตามคือ ไม่ควรให้เด็กถูกยุงกัดหลายครั้ง เพราะว่าอาจจะเป็นผลให้มีการแพ้น้ำลายยุงรวมทั้งนำมาซึ่งการทำให้เด็กมีลักษณะบวมคันรวมทั้งอักเสบที่ผิวหนังได้ ทั้งยังอาจจะทำให้เกิดโรคอย่างไข้เลือดออกได้อีกด้วย

เมื่อโตขึ้นมาอีกรวมทั้งถูกยุงกัด ปฏิกิริยาของภูมิคุ้มกันต่อน้ำลายยุงจะเปลี่ยนไป โดยเมื่อถูกยุงกัดร่างกายจะสร้างอิมมูโนโกลบูลินประเภท E หรือ IgE ขึ้นมาต้านทานโปรตีนในน้ำลายยุง เมื่อ IgE จับกับโปรตีนที่แปลกปลอมจะก่อให้มีการหลั่งสารฮีสตามีน (Histamine) รวมทั้งสารอื่นๆออกมาจากเซลล์ที่เรียกว่า แมสต์เซลล์ (Mast cells) ซึ่งมีตำแหน่งอยู่ที่ผิวหนัง แล้วก่อกำเนิดอาการคันรวมทั้งบวมแดงขึ้นมาหลังจากโดนยุงกัดในเวลา 2-3 นาที อาการคันรวมทั้งบวมแดงจะบางเบาลงภายในช่วงระยะเวลาประมาณครึ่งชั่วโมง เรียกปฏิกิริยาการโต้ตอบของภูมิคุ้มกันต่อน้ำลายยุงประเภทนี้ว่า ปฏิกิริยาแบบกระทันหัน (Immediated reaction) ทั้งนี้การโต้ตอบแบบ Delayed reaction ก็จะยังเกิดขึ้นด้วย ขึ้นอยู่กับภูมิคุ้มกันของแต่ละคน ด้วยเหตุดังกล่าวยุงกัดเพียงแต่ครั้งเดียวก็ส่งผลให้เกิดอาการบวมคันขึ้นมาโดยทันทีรวมทั้งบางครั้งก็อาจจะคันหลังจาก 1-2 วันด้วย

เมื่ออายุประมาณ 50-60 ปี รวมทั้งถูกยุงกัดมานับไม่ถ้วน T เซลล์รวมทั้งแมคโครฟาจจะเบาๆคุ้นกับโปรตีนในน้ำลายยุงรวมทั้งระบบภูมิคุ้มกันของร่างกายเริ่มไม่ค่อยสนองตอบต่อโปรตีนในน้ำลายยุงแล้ว การโต้ตอบแบบ Delayed reaction จะเบาๆหายไป ดำรงไว้แต่ว่าการโต้ตอบแบบ Immediated reaction ที่เมื่อถูกยุงกัดแล้วอาการบวมรวมทั้งคันที่เกิดขึ้นจะหายไปภายในช่วงระยะเวลาประมาณ 30 นาที

ในผู้สูงวัยที่แก่กว่า 60 ปี การโต้ตอบภูมิคุ้มกันแบบ Immediated reaction จะเบาๆหายไป แต่ว่าร่างกายจะสร้างอิมมูโนโกลบูลินอีกประเภทขึ้นมาต้านทานน้ำลายยุง คือ  IgG ซึ่งเป็นแอนติบอดีที่มีคุณภาพสูงสำหรับในการจับกับน้ำลายยุงรวมทั้งลดความรุนแรงของโปรตีนในน้ำลายยุงได้เร็วกว่าปฏิกิริยาการโต้ตอบของภูมิคุ้มกันแบบ Immediated reaction จึงทำให้ผู้สูงวัยไม่มีอาการบวมรวมทั้งคันจากการเช็ดกยุงกัดนั่นเอง

แม้ว่าเมื่อแก่ขึ้นอาการบวมคันจากการเช็ดกยุงกัดจะลดน้อยลงกระทั่งทำให้ผู้สูงวัยในญี่ปุ่นสามารถไปนั่งใต้ต้นไม้ในสวนสาธารณะตอนฤดูร้อนได้อย่างไร้กังวล แต่ว่าสำหรับคนประเทศไทยไม่ว่าจะเป็นช่วงๆไหนของชีวิตเราก็ยังต้องระมัดระวังยุงอยู่เสมอ เพราะว่ายุงเป็นพาหะนำโรคอย่างไข้เลือดออกรวมทั้งไข้มาลาเรีย

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *